عصر کرد - خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها : بخشی از تاریخ علمی و فرهنگی کردستان نه در موزه‌ها و مراکز رسمی، بلکه در کتابخانه‌های شخصی، صندوق‌های قدیمی و میان مجموعه‌هایی نگهداری می‌شود که نسل به نسل در خانواده‌ها منتقل شده‌اند؛ آثاری که هر صفحه از آنها می‌تواند سرنخی برای شناخت بخشی از گذشته این سرزمین باشد و اکنون مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان تلاش دارد این میراث پراکنده را شناسایی، ثبت، حفاظت و به فضای پژوهش وارد کند.
وقتی صحبت از میراث فرهنگی می‌شود، معمولاً بناهای تاریخی، آثار باستانی و محوطه‌های کهن در ذهن تداعی می‌شوند، اما بخش دیگری از هویت تاریخی هر سرزمین در قالب کلمات و نوشته‌ها باقی مانده است؛ کتاب‌هایی که با خط دست نویسندگان و عالمان گذشته شکل گرفته‌اند، اسنادی که مناسبات اجتماعی و اقتصادی مردم را ثبت کرده‌اند، روزنامه‌هایی که روایت روزگار خود را به جا گذاشته‌اند و نشریاتی که تحولات فکری و فرهنگی جامعه را منعکس کرده‌اند.
در کردستان، این میراث مکتوب به دلیل سابقه حضور عالمان، مدارس دینی، خانقاه‌ها، خاندان‌های علمی و کتابخانه‌های شخصی، گستره قابل توجهی دارد.
با این حال، پراکندگی این آثار در مجموعه‌های خانوادگی و شخصی، شناسایی و دسترسی پژوهشگران به آنها را با دشواری‌هایی مواجه کرده است.
مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان از سال ۱۴۰۱ با هدف ساماندهی بخشی از همین ظرفیت شکل گرفته است؛ مرکزی که فعالیت خود را از گردآوری منابع ارزشمند فراتر برده و موضوع حفاظت، ثبت اطلاعات، اسکن و دیجیتال‌سازی اسناد و کتاب‌ها را نیز دنبال می‌کند.
وقتی یک صفحه می‌تواند بخشی از تاریخ را روایت کند
سرپرست مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: هر نسخه خطی یا سند قدیمی را نمی‌توان صرفاً یک شیء تاریخی دانست، چرا که این آثار اطلاعاتی درباره فضای علمی، مناسبات اجتماعی، شیوه آموزش، باورها و حتی روابط میان مردم در دوره‌های مختلف تاریخی در خود جای داده‌اند.
نوید نقشبندی در پاسخ به پرسشی مبنی بر اینکه نحوه جمع آوری نسخ خطی در استان افزود: کردستان در دوره‌های مختلف، محل فعالیت شخصیت‌های علمی و فرهنگی متعددی بوده و مدارس، مساجد، خانقاه‌ها و کتابخانه‌های شخصی در شکل‌گیری جریان علمی منطقه نقش داشته‌اند؛ به همین دلیل آثار مکتوبی که از آن دوره‌ها باقی مانده، برای شناخت تاریخ این منطقه اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی ادامه داد: مسئله مهم این است که همه این آثار در یک مجموعه مشخص متمرکز نیستند و بخشی از آنها همچنان در اختیار خانواده‌ها، خاندان‌های علمی، صاحبان قلم و مجموعه‌داران قرار دارد؛ بنابراین یکی از محورهای فعالیت مرکز، ایجاد ارتباط با صاحبان این آثار و فراهم کردن زمینه شناسایی و ثبت آنهاست.
به گفته نقشبندی، دیجیتال‌سازی یکی از راهکارهایی است که می‌تواند ضمن کاهش نیاز به جابه‌جایی نسخه‌های اصلی، امکان استفاده علمی از محتوای آنها را برای پژوهشگران فراهم کند.
۲۷ هزار صفحه از میراث مکتوب در مسیر ثبت دیجیتال
وی در پاسخ به این پرسش که آیا جمع آوری فیزیکی می‌تواند برای ماندگاری و حفاظت از این آثار و انتقال به آیندگان کفایت کند، یادآور شد: فعالیت مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان در سال‌های اخیر به جمع‌آوری فیزیکی آثار محدود نمانده و بخش قابل توجهی از توان این مجموعه به ثبت دیجیتال منابع اختصاص یافته است.
نقشبندی در این باره گفت: در مدت فعالیت مرکز تاکنون بیش از ۲۷ هزار صفحه از کتاب‌ها و اسناد اسکن و دیجیتال‌سازی شده است و همزمان تلاش شده مجموعه‌هایی از کتاب‌های خطی و آثار نفیس نیز گردآوری و ساماندهی شوند.
وی عنوان کرد: این میزان از دیجیتال‌سازی را باید بخشی از یک برنامه مستمر دانست و نه نقطه پایان کار؛ زیرا گستره میراث مکتوب موجود در کردستان بسیار بیشتر از منابعی است که تاکنون شناسایی شده‌اند.
سرپرست مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان افزود: هدف این است که با شناسایی منابع جدید، اطلاعات آنها ثبت و در صورت امکان نسخه دیجیتال آثار نیز تهیه شود تا ضمن حفظ اصل اثر، دسترسی پژوهشگران به محتوای آن آسان‌تر شود.
از نسخه‌های خطی تا روزنامه‌های قدیمی
وی اذعان کرد: تصویری که از مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان ارائه می‌شود تنها به کتاب‌های خطی محدود نیست. بخشی از ظرفیت این مجموعه را اسناد و مطبوعات قدیمی تشکیل می‌دهند؛ منابعی که هر کدام می‌توانند برای یک حوزه مطالعاتی خاص اهمیت داشته باشند.
نقشبندی با اشاره به منابع موجود در مرکز اظهار کرد: در حال حاضر بیش از ۵۰۰ نسخه کتاب خطی، چاپ سنگی و چاپ سربی در این مجموعه نگهداری می‌شود که بخشی از آنها حاصل همکاری صاحبان مجموعه‌های شخصی و خانواده‌های علمی بوده است.
وی افزود: در کنار این آثار، ۲۸ مجموعه سند قدیمی مرتبط با موضوعاتی از جمله مالکیت و ازدواج نیز در مرکز نگهداری می‌شود و مجموعه مطبوعاتی آن نیز شامل بیش از ۸۵ دوره نشریه و مجله و آرشیو ۵۳ روزنامه است.
به گفته وی، تنوع این منابع باعث شده مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان بتواند بستری برای پژوهش در موضوعات مختلف ایجاد کند؛ از تاریخ و فرهنگ و ادبیات گرفته تا مطالعات اجتماعی، دینی و تحولات فکری جامعه.
بخشی از گنجینه‌ها با اعتماد خانواده‌ها به دانشگاه رسیده است
وی به نحوه همراهی صاحبان آثار در نگهداشت آنها پرداخت و گفت: یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره حفاظت از میراث مکتوب، اعتماد صاحبان آثار است؛ چرا که بخش قابل توجهی از اسناد و کتاب‌های قدیمی همچنان در اختیار خانواده‌ها و مجموعه‌داران قرار دارد.
سرپرست مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان با اشاره به تجربه همکاری‌های انجام شده گفت: خوشبختانه در سال‌های فعالیت مرکز، شماری از اندیشمندان و صاحبان مجموعه‌های علمی نسبت به انتقال یا اهدای بخشی از آثار خود به مرکز اعتماد کرده‌اند و همین همراهی توانسته منابع موجود را غنی‌تر کند.
نقشبندی از استاد مؤمن مردوخ، فؤاد ابراهیمی، رضوان متوسل، فؤاد متوسل، فرشاد قادری و مرحوم پروفسور اسعد شیخ‌الاسلامی به عنوان شماری از افرادی که در این مسیر همراهی داشته‌اند، یاد کرد.
وی همچنین گفت: بخشی از این همراهی‌ها از سوی خانواده‌های علمی و فرهنگی کردستان شکل گرفته است و خانواده‌های حیرت سجادی، امام مردوخ، مستوفی و علائی اردلان و محمدی از جمله خانواده‌هایی هستند که در مسیر حفظ و انتقال این میراث همکاری داشته‌اند.
اسنادی که اگر شناسایی نشوند، ممکن است برای همیشه از دست بروند
وی در پاسخ به سوالی دیگر مبنی بر ارزش این آثار یادآور شد: ارزش اسناد قدیمی تنها به قدمت آنها وابسته نیست؛ گاهی یک سند شخصی، یک نامه، یک دفتر قدیمی یا حتی یک روزنامه می‌تواند اطلاعاتی را در خود داشته باشد که در منابع رسمی تاریخی ثبت نشده است.
سرپرست مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان تصریح کرد: از همین منظر، شناسایی منابع پراکنده در خانه‌ها و مجموعه‌های شخصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند بسیاری از خانواده‌ها ممکن است اسناد یا کتاب‌هایی را در اختیار داشته باشند که ارزش تاریخی و پژوهشی آنها برایشان روشن نباشد، در حالی که همین آثار می‌توانند بخشی از پازل تاریخ اجتماعی و فرهنگی منطقه را تکمیل کنند.
نقشبندی با تأکید بر همین موضوع اظهار کرد: حفظ میراث مکتوب تنها وظیفه یک مرکز یا دانشگاه نیست و صاحبان این آثار نیز نقش مهمی در جلوگیری از پراکندگی و از بین رفتن آنها دارند.
وی ادامه داد: مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان آمادگی دارد در چارچوب ضوابط علمی و قانونی با صاحبان مجموعه‌های شخصی، مجموعه‌داران، خاندان‌های علمی، نویسندگان و اندیشمندان همکاری کند تا آثاری که در اختیار آنها قرار دارد، شناسایی، ثبت و در صورت امکان دیجیتال‌سازی شود.
میراثی که باید از قفسه‌های شخصی به دست پژوهشگران برسد
امروز بیش از ۲۷ هزار صفحه از منابع مکتوب در این مرکز به صورت دیجیتال ثبت شده و صدها نسخه کتاب و مجموعه‌ای از اسناد و مطبوعات قدیمی نیز در دسترس این مجموعه قرار دارد؛ اما این اعداد را نمی‌توان پایان مسیر دانست.
گستره میراث مکتوب کردستان، از کتابخانه‌های شخصی عالمان و خاندان‌های علمی تا اسناد خانوادگی و نشریات قدیمی، هنوز ظرفیت‌های ناشناخته‌ای دارد که شناسایی آنها نیازمند استمرار کار تخصصی و مهم‌تر از آن، همراهی صاحبان این آثار است.
مرکز اسناد و نسخ خطی دانشگاه کردستان در واقع تلاش می‌کند پیش از آنکه گذر زمان بخشی از این آثار را از میان ببرد، ردپای آنها را ثبت کند؛ چرا که ارزش یک نسخه قدیمی تنها در کاغذ و جوهر آن نیست، بلکه در دانشی است که منتقل می‌کند و روایتی که از یک دوره تاریخی به نسل‌های بعد می‌رساند.
اگر این آثار از قفسه‌های شخصی بیرون بیایند، شناسایی و مستند شوند و نسخه دیجیتال آنها در اختیار جامعه علمی قرار گیرد، بخشی از تاریخ مکتوب کردستان از حافظه محدود یک خانواده فراتر رفته و به سرمایه‌ای برای پژوهش و شناخت گذشته این سرزمین تبدیل خواهد شد.