عصر کرد - ایسنا / محققان در پژوهشی جدید به ارزیابی جامع اثربخشی جلسات مشاوره روانشناختی معنامحور بر مهار و تسکین نگرانیها، ترسها و دغدغههای وجودی ناشی از پایان زندگی در میان افراد سالخورده و کهنسال پرداختهاند.
دوره سالمندی یکی از دورانهای دگرگونکننده و حساس رشد طبیعی انسان به شمار میرود که با تغییرات بنیادین فیزیولوژیکی و روحی گسترده همراه است. با در نظر گرفتن پیشبینیهای نهادهای جهانی، نسبت افراد سالمند در هرم جمعیتی به شکلی روزافزون افزایش مییابد و جامعه ایرانی نیز بخش عمدهای از این تغییرات ساختاری را تجربه میکند؛ موضوعی که حفظ شأن، کرامت اجتماعی و رفع نیازهای بنیادین این قشر را به اولویتی اساسی بدل ساخته است. کهنسالان بهعلت کاهش طبیعی توان بازسازی قوای جسمانی، به شکلی چشمگیر در معرض ابتلا به انواع بیماریها و ناتوانیهای مزمن قرار میگیرند. در این میان، اضطراب ناشی از مرگ به عنوان یک نگرانی روانی و عاطفی، سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان را به شدت تحتالشعاع قرار میدهد و میتواند منشأ درماندگیهای درونی، کنارهگیری اجتماعی، کاهش احساس نشاط و افت توان کنترل هیجانی در مواجهه با ناملایمات روزمره باشد.
مواجهه ناگزیر با چشمانداز پایان عمر فرآیندی پیچیده است که با آشفتگیهای خلقی، هراس درونی، احساس درماندگی، انزواطلبی و تشدید اختلالات اضطرابی ارتباطی تنگاتنگ دارد و ناتوانی در سازگاری روانی با آن، افت شدید شاخصهای سلامت روانی را در پی خواهد داشت. از این رو، طراحی و اجرای مداخلات بالینی کارآمد با هدف بهبود توان انطباقی سالمندان ضرورت مضاعف مییابد. در این عرصه، «معنادرمانی» به منزله رویکردی هدایتبخش شناخته میشود که هدف اصلی آن کشف ارزشهای اصیل فردی، فهم تازه از موقعیت انسانی در جهان و بازتعریف اهداف زندگی در زمان حال و آینده است. این سازوکار درمانی با اتکا به فنون گفتگو، استدلال و تعمیق خودشناسی، آشفتگیهای عاطفی را زمینهای برای تلاش معنوی تلقی کرده و ظرفیت پذیرش شرایط دشوار را تقویت مینماید؛ با این وجود، به سبب گزارش نتایج گوناگون در مطالعات پیشین، دستیابی به برآوردی شفاف و جامع از کارآمدی آن ضرورتی اجتنابناپذیر بود.
در همین راستا، علی افشاری از گروه روانشناسی دانشکده علوم انسانی دانشگاه مراغه با همکاری دانشگاه اصفهان، پژوهشی هدفمند را با تکیه بر روش فراتحلیل برای ارزیابی جامع اثربخشی جلسات معنادرمانی بر تخفیف احساس اضطراب مرگ در جمعیت سالمند ایرانی طراحی و به اجرا درآوردند تا پاسخی روشن به تفاوتهای موجود در تحقیقات گذشته ارائه دهند.
محققان به شکلی جامع پایگاههای معتبر استنادی نظیر ایرانداک، جهاد دانشگاهی، مگایران، نورمگز و گوگل اسکولار را در بازه سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۴ میلادی مورد جستوجو قرار دادند. سپس تعداد ۲۳ پژوهش انتخاب شدند و یافتههای آنها در این خصوص مورد تجزیه و تحلیل و ارزیابی قرار گرفت.
تحلیل آماری دادهها آشکار ساخت که اجرای مداخله معنادرمانی به کاهشی قاطع، بزرگ و کاملاً معنادار در میزان اضطراب و هراس از مرگ در بین کهنسالان منجر میشود. یافتهها همچنین تایید کردند که اثرگذاری مطلوب این راهکار در سالمندان زن و گروههای درمانی آمیخته، به شکلی نمایان از مردان سالمند بالاتر بوده است. افزون بر این، مقایسه موقعیتهای مختلف اقامتی نشان داد که میزان سودمندی این برنامهها در میان سالمندانی که در مراکز نگهداری شبانهروزی سکونت دارند، در قیاس با سالمندانی که درون جمع گرم خانواده زندگی میکنند، تا حدودی برجستهتر است.
این دستاوردها که در قالب مقالهای علمی پژوهشی در مجله «سالمندشناسی»، از نشریات علمی تخصصی وابسته به انجمن علمی پرستاری ایران منتشر شدهاند، گواه آن هستند که بهرهگیری از پروتکلهای روانشناختی متمرکز بر معناداری زندگی میتواند به عنوان یک چارچوب درمانی معتبر، در ارتقای شاخصهای سلامت ذهنی و انطباق روانشناختی دوران کهنسالی نقشآفرینی کند. ورود فعال این مشاورهها به ساختار ارائهدهنده خدمات حمایتی و مراکز مراقبت روزانه یا شبانهروزی، زمینهساز تقویت احساس شادکامی، غلبه بر نومیدی و بازگشت حس کارآمدی در مواجهه با پایانیترین مراحل زیست آدمی خواهد بود و به تسهیل رویارویی مسالمتآمیز کهنسال با موضوع مرگ کمک میکند.
در تبیین نظری چرایی موفقیت این درمان باید در نظر داشت که معنادرمانی به سالمند یاری میرساند تا حضور خویش را در سه افق زیستی شامل رابطه با خویشتن، جهان پیرامون و ارتباط با سایر انسانها بازسازی کند. زمانی که انسان با حقیقت پایانپذیری جسم روبهرو میشود، وقوف به اختیارات و توانمندیهای باقیمانده و هدایت به سوی اهدافی هماهنگ با شخصیت فردی، شجاعت زیستن را افزایش داده و چرخه تنشزای هراس فلجکننده را متوقف میسازد.
از سوی دیگر، پاسخدهی بهتر سالمندان مقیم خانههای سالمندان را میتوان به عطش افزونتر آنان برای درک تعلق اجتماعی، شکستن پیله انزوا و بازیابی امید پس از جدایی از محیط خانوادگی نسبت داد؛ موضوعی که در کنار نقش پویاتر اجتماعی و نیاز روزافزون عاطفی بانوان سالمند در دوران کنونی، بستری مستعد برای تأثیرگذاری عمیقتر این شیوه بالینی فراهم آورده است و اهمیت در نظر داشتن جنسیت و زیستبوم افراد را در طرحریزی این دورهها یادآور میشود.