عصر کرد - ایسنا / امروزه حدود ۷۵۰۰ زبان گفتاری و اشاره در سراسر جهان استفاده میشود. با این حال، این تنوع خارقالعاده ممکن است تنها کسری از غنای زبانی باشد که بشریت زمانی داشته است.
یک مطالعه مدلسازی جدید که در مجله Science منتشر شده است، نشان میدهد که تنوع زبانی بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش به یک عصر طلایی فراموششده رسیده است، زمانی که دهها هزار زبان ممکن است در کنار هم وجود داشتهاند.
آنچه در پی آن رخ داد، کاهش چشمگیری بود که به نظر میرسد مدتها قبل از گسترش استعمار اروپا آغاز شده باشد. با رشد دولتها و امپراتوریهای بزرگ، زبانهای محلی بیشماری ممکن است ناپدید شده باشند.
دانستن تعداد دقیق زبانهای از دست رفته غیرممکن است.
کلیر باورن(Claire Bowern)، زبانشناس تاریخی دانشگاه ییل(Yale) و نویسنده ارشد این مطالعه میگوید: تا همین اواخر هیچ مدرک مستقیمی برای تعداد زبانها وجود نداشت و ما نمیتوانیم به سوابق بسیار پراکنده از دوران باستان تکیه کنیم.
محققان با دادههایی از ۱۷۱ جامعه شکارچی-گردآورنده و ماهیگیر سیار شروع کردند.
اندازههای معمول جمعیت آنها به تیم کمک کرد تا تخمین بزنند که چه تعداد گروه قومی-زبانی ممکن است حدود ۱۲ هزار سال پیش، در آغاز دوره هولوسن (دوره زمینشناسی که پس از آخرین عصر یخبندان رخ داد و تا امروز ادامه دارد) وجود داشته باشد.
تصور میشود در آن زمان، جمعیت جهانی انسان بین ۴.۴ میلیون تا ۷ میلیون نفر بوده است.
دیمین بلاسی(Damián Blasi)، انسانشناس تکاملی از موسسه تحقیقات و مطالعات پیشرفته کاتالان میگوید: رایجترین ویژگی در سراسر جهان ممکن است نتیجه این تنگنا باشد تا بازتاب واقعی آنچه ذهن انسان ترجیح میدهد.
با فرض اینکه هر گروه قومی-زبانی (جامعهای با هویت زبانی و فرهنگی مشترک) عموماً به یک زبان متمایز صحبت میکند، مدلها تخمینی را با محوریت تقریباً ۴۵۰۰ تا ۶۲۰۰ زبان ارائه دادند.
باورن توضیح داد: از آنجا که ما اطلاعات زیادی در مورد روابط بین زبانها و جوامع داریم، میتوانیم از چند فرض برای ایجاد یک مدل شبیهسازی از تنوع زبانی در طول زمان استفاده کنیم. اجرای هزاران باره این مدل، تخمینهایی از چگونگی فرگشت(تکامل) و تقسیم زبانها در طول ۱۲ هزار سال گذشته را به ما میدهد.
با افزایش کشاورزی و رشد جمعیت، جوامع توانستند از هم جدا شوند و زبانهای متمایزی را توسعه دهند. در عین حال، جوامع بزرگتر شدند و به تعداد فزایندهای از مردم اجازه دادند تا زبان مشترکی داشته باشند.
با وجود عدم قطعیت در مورد تعادل بین این نیروها، این مدل الگوی مشابهی را ایجاد کرد؛ تنوع زبانی در بیشتر دوره هولوسن افزایش یافت، عموماً حدود ۲۰۰۰ سال پیش به اوج خود رسید و سپس به سرعت کاهش یافت.
باورن میگوید: البته چنین مدلی شکافهای زیادی دارد، اما تخمینی را در اختیار ما قرار میدهد که کارهای آینده میتوانند آن را بیشتر اصلاح کنند.
وی افزود: هر فرضی مدلسازی را قابل کنترلتر میکند، اما چیزهای زیادی وجود دارد که نمیتوانیم بدانیم. به عنوان مثال، زمانبندی تغییرات کشاورزی در زمانهای مختلف در مکانهای مختلف اتفاق میافتد و جایگزینی جمعیت در مقیاس بزرگ تأثیر زیادی بر غنای زبان خواهد داشت. ما هیچ عامل محلی مانند آن را در مدلها لحاظ نکردیم.
زمانبندی کلی زوال زبانها، به گسترش دولتها و امپراتوریهای اولیه اشاره دارد. باورن میگوید: قویترین مدرک، زمان زوال است. ما انواع مختلفی از مدلها را بررسی کردیم و همه آنها مسیر مشابهی را نشان میدهند. این موضوع همچنین با آنچه از سوابق تاریخی میدانیم، مطابقت دارد. سوابق، بسیار پراکنده و ناقص است، اما ما نمونههایی از تغییر زبان باستانی و جایگزینی زبانهای محلی با زبانهای منطقهایتر را میشناسیم.
پیامدهای این موضوع فراتر از بازسازی گذشته است. زبانهای امروزی از یک تنگنای تاریخی پدید آمدهاند که در آن، از دست رفتنهای عمده، تنها کسری از تنوع اولیه را دستنخورده باقی گذاشته است. این ممکن است آنچه دانشمندان ویژگیهای جهانی یا طبیعی زبان انسان میدانند را تحریف کند.
محققان ویژگیهای مشترک بسیاری از زبانها را به عنوان سرنخهایی از ترجیحات ذهن انسان تفسیر کردهاند. اگر اکثر زبانها فاعل را در ابتدای جمله قرار دهند، این ممکن است نشان دهد که انسانها ترجیح میدهند فاعلها زودتر ظاهر شوند، اما دیمین بلاسی به عنوان نویسنده ارشد این مطالعه میگوید که این از دست رفتن تاریخی، این استدلال را پیچیده میکند.
وی افزود: آنچه ما نشان میدهیم، این است که تغییر تنوع زبانی آنقدر در زمان اخیر و آنقدر قابل توجه رخ داده است که هر آنچه که به عنوان رایجترین ویژگی در سراسر جهان شناخته میشود، ممکن است نتیجه این تنگنا باشد تا بازتاب واقعی آنچه ذهن انسان ترجیح میدهد. در عمل، این بدان معناست که استناد به طبیعی بودن یا هر چیز رایج دیگر، راهنمای دقیقی برای درک علمی ما از زبان نیست.
بسیاری از زبانهایی که تبار آنها به پیش از این گسترشهای تاریخی برمیگردد، اکنون در معرض خطر انقراض هستند و این زوال هنوز به پایان نرسیده است.
یک مطالعه که در سال ۲۰۲۲ در مجله Nature Ecology & Evolution منتشر شد و ۶۵۱۱ زبان گفتاری را تجزیه و تحلیل کرد، پیشبینی کرد که بدون مداخله، از بین رفتن زبانها میتواند ظرف ۴۰ سال سه برابر شود و تا پایان قرن بیش از ۱۵۰۰ زبان از بین بروند.
باورن میگوید: این مدلسازی نشان میدهد که باید به زبانهایی که تبار آنها پیش از این گسترشها وجود داشته است، توجه زیادی داشته باشیم. بسیاری از این زبانها در معرض خطر هستند، اما از بین رفتن زبان اجتنابناپذیر نیست و ما امروزه ابزارهای زیادی برای پشتیبانی از زبان داریم که حدود ۳۰۰۰ سال پیش وجود نداشتند.
این مطالعه در مجله Science منتشر شده است.